Bir sot pomidor sahəsində nəticəni dəyişən amil həmişə daha çox şitil əkmək deyil. Eyni ölçülü iki sahədən birində iri, sağlam meyvələr yığılır, digərində isə meyvənin bir hissəsi çatlayır, yumşalır və alıcı tərəfindən geri qaytarılır. Hər iki fermer məhsul yığsa da, onların satdığı kiloqram və qazandığı məbləğ fərqlidir. Buna görə məhsuldarlıq planı şitil alınmazdan əvvəl satış keyfiyyətindən başlamalıdır.

Bu məqalədə bir sotun 100 kvadratmetr olduğu qəbul edilir. Hesab nümunələri konkret rayon üzrə məhsuldarlıq norması və ya gəlir vədi deyil. Açıq sahə, isitmə olmayan örtülü sahə və ilboyu işləyən istixana ayrı istehsal sistemləridir; onların nəticələrini eyni rəqəmlə müqayisə etmək düzgün olmaz. Məqsəd öz sahəniz üçün ölçülə bilən qərar sistemi qurmaqdır.

İlk qərar: hansı alıcı üçün pomidor yetişdirirsiniz?

Toxum kataloqundakı məhsuldarlıq göstəricisinə baxmazdan əvvəl alıcının qəbul şərtini öyrənin. Yerli bazarda dad və rəng üstünlük yarada bilər, uzaq məsafəyə göndərişdə isə daşınmaya davamlılıq, ölçü sabitliyi və yığım mərhələsi daha mühüm olur. Emal üçün satılan məhsulun tələbi pərakəndə satış məhsulundan fərqlənə bilər. Alıcı meyarını bilmədən sort seçmək sonradan qiymət endirimi ilə nəticələnə bilər.

Kiçik sahədə mövsümü iki və ya üç çox fərqli məhsul tipinə bölmək idarəetməni çətinləşdirir. Əsas sortu seçin, yeni variant üçün ayrıca sınaq hissəsi ayırın. Sınaqda yalnız yığılan məhsulu deyil, meyvə çəkisini, zay faizini və alıcının reaksiyasını müqayisə edin. Daha iri meyvə həmişə daha yaxşı satış demək deyil; alıcının istifadə məqsədinə uyğunluq vacibdir.

Bir sotun hamısı əkin sahəsi deyil

Ümumi sahəyə keçidlər, su xətti, qapı ətrafı və qulluq üçün lazım olan boşluqlar daxildir. Bitki sayını bütün 100 kvadratmetrə kor-koranə tətbiq etmək sıx əkinə səbəb ola bilər. Əvvəl eskiz çəkin, sonra cərgələri və iş yollarını yerləşdirin. Hava dövranı və yığım rahatlığı məhsul itkisi ilə birbaşa əlaqəli idarəetmə qərarlarıdır.

Şərti hesabda 100 kvadratmetrin 80 kvadratmetrini məhsuldar əkin sahəsi kimi götürək. Seçilmiş sistemdə aqronomun uyğun saydığı sıxlıq 2,5 bitki/m² olarsa, plan 200 bitkidir. Bu rəqəm ümumi tövsiyə deyil: sortun böyümə tipi, gövdə sayı, dayaqlama və havalandırma başqa olduqda sıxlıq da dəyişəcək. Şitil sayı sahəyə deyil, bütün becərmə sisteminə uyğun seçilməlidir.

Məhsuldarlığı satılan kiloqramla hesablayın

200 bitkinin hər birindən mövsüm ərzində şərti 3 kq məhsul yığıldığını düşünək. Ümumi məhsul 600 kq edir. Çatlama, xəstəlik və ölçü uyğunsuzluğu nəticəsində 10 faiz satışdan çıxarsa, satılan həcm 540 kq olar. Eyni yığımda itki 5 faizə endirilsə, əlavə 30 kq məhsul satmaq mümkün olar. Bu sadə ssenari daha çox gübrədən əvvəl itkiyə baxmağın dəyərini göstərir.

Burada 3 kq/bitki proqnoz deyil, hesabı izah edən fərziyyədir. Öz hesabatınızda bitki sayı, faktiki yığım, ikinci sort məhsul və çıxdaş ayrıca qeyd olunmalıdır. Satılmamış məhsulu satılmış kimi yazmaq mövsümün iqtisadi nəticəsini süni şəkildə yaxşı göstərər.

Torpaq və su barədə əvvəlcədən nə bilmək lazımdır?

Torpaq analizində pH, üzvi maddə, fosfor, kalium və şoranlıqla bağlı göstəriciləri laboratoriyanın şərhi ilə birlikdə qiymətləndirin. Pomidor üçün gübrə seçimi yalnız yarpağın rənginə əsaslanmamalıdır. Minnesota Universitetinin bələdçisi artıq azotun vegetativ inkişafı artıraraq meyvəverməni ləngidə biləcəyini qeyd edir; onun iqlim və doza tövsiyələrini Azərbaycan sahəsinə olduğu kimi köçürmək olmaz.[1]

Su da qidalanma sisteminin bir hissəsidir. Quyudan və ya fərqli mənbədən gələn suyun keyfiyyəti dəyişə bilər. Suvarma suyunda duzluluq və digər kimyəvi göstəricilərin qiymətləndirilməsi lazım gəldikdə laboratoriya və aqronomla aparılmalıdır. Gübrəli su vermək torpaqda drenaj problemini aradan qaldırmır. Su kök zonasında yığılıb qalırsa, əvvəl fiziki səbəb araşdırılmalıdır.

Sağlam şitil ucuz şitildən daha vacibdir

Şitili alarkən sort adı, partiya, yetişdirmə şəraiti və xəstəlik əlamətləri barədə məlumat istəyin. Həddindən artıq uzanmış, zəif gövdəli və yarpağında ləkə olan şitili sırf qiymətinə görə seçməyin. Yeni gətirilən bitkilərin vəziyyətini əsas sahəyə daxil etməzdən əvvəl nəzərdən keçirin. Əkin günü tələskənlik sonrakı həftələrdə qeyri-bərabər inkişaf yarada bilər.

Əkilən partiyanı kiçik etiketlə tanıdın və tarixini yazın. Bir neçə təchizatçıdan alınan şitilləri qeydsiz qarışdırdıqda problemin mənbəyini müəyyən etmək çətinləşir. Sadə cərgə planı məhsuldarlığı sort və partiya üzrə müqayisə etməyə imkan verir. Bu qeyd növbəti mövsümdə reklam vədlərindən daha etibarlı seçim materialına çevrilir.

Suvarmada əsas məsələ sabitlik və bərabərlikdir

Bitkinin bir neçə gün susuz qalması, sonra birdən çox su alması meyvə keyfiyyətini poza bilər. Suvarma yalnız saatla deyil, torpağın rütubəti, hava, bitkinin inkişaf mərhələsi və xəttin faktiki işləməsi ilə idarə olunmalıdır. Sabit rütubət və yarpağı islatmadan kök zonasına su vermək pomidor qulluq prinsiplərində xüsusi yer tutur.[1][2]

Xəttin əvvəlindəki və sonundakı damcıladıcıları müqayisə edin. Təzyiq və ya tutulma problemi varsa, eyni müddətdə müxtəlif bitkilər fərqli su alacaq. Bir neçə nöqtədə eyni vaxt ərzində çıxan suyu ölçmək praktik ilkin yoxlamadır. Ölçü fərqi sistemli görünürsə, filtr, təzyiq və xətt layihəsini mütəxəssis qiymətləndirməlidir. Bütün problemi gübrə çatışmazlığı kimi qəbul etməyin.

Bir litrin haraya getdiyini görün

Suvarmadan sonra yalnız torpağın üst qatına baxmaq kifayət deyil. Nəmlənmənin kök zonasına çatıb-çatmadığını sahənin bir neçə yerində yoxlayın. Qumlu və ağır torpaq eyni davranmır. Bu səbəbdən qonşunun gündəlik suvarma müddətini öz sahənizə birbaşa tətbiq etmək əvəzinə ölçü və müşahidəyə əsaslanın. Müddət dəyişikliyini tarixlə qeyd edin ki, sonrakı nəticəni müqayisə edə biləsiniz.

Qidalanma planı necə idarə olunmalıdır?

Gübrələmə qərarını torpaq nəticəsi, su keyfiyyəti və inkişaf mərhələsi ilə bağlayın. Məhsulun üzərindəki NPK rəqəmləri onun hər sahə üçün uyğun olduğunu göstərmir. Yeni gübrəni mövcud qarışığa əlavə etməzdən əvvəl uyğunluq və tətbiq qaydası yoxlanmalıdır. Dəqiq doza analizsiz verilməməlidir; eyni sahədə əvvəlki tətbiqlər də qida balansına təsir edir.

Gündəlik jurnalın gübrə hissəsində məhsulun adını, partiyasını, verilən miqdarı və tətbiq tarixini yazın. Bir neçə məhsulu eyni gündə dəyişmək hansı addımın nəticə verdiyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. Məqsəd bitkini daim yeni vasitə ilə sınaqdan keçirmək deyil, əsaslandırılmış proqramı sabit icra etməkdir.

Yarpaq ləkəsi və meyvə qaralması eyni problem deyil

Meyvənin çiçək ucunda qaralma ilə yarpaqdakı yoluxucu ləkəni qarışdırmaq yanlış müdaxiləyə səbəb ola bilər. Su rejiminin dəyişməsi ilə bağlı fizioloji pozuntu hər zaman pestisid tələb etmir. Eyni zamanda hər ləkəni sadəcə günəş yanığı saymaq da düzgün deyil. Məhsul, yarpaq və gövdənin şəkillərini çəkərək əlamətin sahədə yayılmasını qeyd edin və diaqnozu mütəxəssislə dəqiqləşdirin.[2][3]

Pestisid lazım olduqda yalnız həmin bitki və problem üçün icazəli məhsulun etiketinə uyğun istifadə olunmalıdır. Gözləmə müddəti, qoruyucu vasitələr və tətbiq qeydi vacibdir. Bu məqalə preparat və doza resepti deyil. Xəstə bitki ilə təmasdan sonra alət və iş rejiminin gigiyenası da qorunmalıdır; yığım qutusunu torpaq və çürük qalıqlarla çirkləndirməyin.

Dayaqlama, havalandırma və işçilik

Pomidorun böyümə tipinə uyğun dayaqlama bitkini və məhsulu torpaqdan ayırmağa kömək edir. Budama qərarı sortdan və gövdə sayından asılıdır; bütün bitkiləri eyni qaydada sərt budamaq olmaz. Xəstəlik şübhəsi olan hissələri sağlam bitkilərin arasından daşıyarkən iş ardıcıllığını düşünün. Örtülü sahədə kondensasiya və havasızlıq müşahidələrini də qeyd edin.[3]

İşçi yalnız bitkinin hansı cərgədə olduğunu deyil, nəyi və nə zaman etməli olduğunu bilməlidir. Kiçik sahədə belə bir səhifəlik iş qaydası faydalıdır: yığım vaxtı, qəbul edilən rəng, qutunun doluluğu və zədələnmiş meyvənin ayrılması. Təkrarlanan əməliyyatı standartlaşdırmaq bütün işi sahibkarın şəxsi nəzarətindən asılı saxlamır.

Yığım və satış planı sahədə başlayır

Məhsulu satış vaxtına və məsafəyə uyğun mərhələdə yığın. Qutuda əzilmə və sahə istisinin yığılması görünməyən itki yarada bilər. Birinci sort, ikinci sort və çıxdaş meyvəni ayırın. Fərqli keyfiyyəti eyni qutuya qarışdırmaq bir dəfə yüksək qiymət versə belə, təkrar sifariş ehtimalını zəiflədə bilər.

Hər yığım günündə kiloqram, keyfiyyət qrupu, alıcı və faktiki qiyməti yazın. Orta satış qiymətini sadə qiymət ortalaması ilə deyil, ümumi satış gəlirini satılan kiloqrama bölməklə hesablayın. Məhsulun bir hissəsi daha ucuz satılıbsa, bunu hesaba daxil edin. Əldə olunan rəqəm növbəti mövsüm üçün əsas satış fərziyyəniz olacaq.

Həftəlik nəzarət cədvəli

Göstərici	Qeyd ediləcək məlumat	Qərara təsiri
Bitki vəziyyəti	Zəif və problemli bitkilərin yeri	Lokal səbəbin araşdırılması
Suvarma	Müddət və nəmlənmə müşahidəsi	Rejimin əsaslandırılmış dəyişməsi
Yığım	Ümumi və satıla bilən kq	Real məhsuldarlıq
İtki	Çatlama, əzilmə, xəstəlik, ölçü	Əsas itki mənbəyinin seçilməsi
Satış	Həcmə görə çəkili orta qiymət	Kanal və sort müqayisəsi

Bir həftənin nəticəsini təkbaşına mövsümün yekunu saymayın. Temperatur, yığım sıxlığı və alıcı tələbi fərqli ola bilər. Əsas meyl bir neçə ardıcıl qeyddə görünür. Dəyişikliyi tətbiq etdikdə əvvəlki vəziyyəti saxlayın ki, yaxşılaşmanın həqiqətən yeni qərarla bağlı olub-olmadığını qiymətləndirəsiniz.

Bir cərgə üzrə kiçik sınaq necə aparılır?

Yeni sort və ya yeni qulluq yanaşmasını sınaqdan keçirirsinizsə, onun üçün ayrıca cərgə seçin və qalan şərtləri mümkün qədər eyni saxlayın. Həmin cərgədə bitki sayını, yığım çəkisini və çıxdaş səbəbini ayrıca qeyd edin. Sınağın yaxşı nəticə verməsi yalnız bir iri meyvə ilə ölçülməməlidir. Mövsüm boyu satılan kiloqram, işçilik və alıcı qiyməti birlikdə müqayisə olunmalıdır.

Nəticəni qiymətləndirərkən cərgənin qapıya, kölgəyə və su xəttinin başlanğıcına yaxınlığını nəzərə alın. Yerləşmə fərqi sortun təsiri kimi görünə bilər. Bir mövsümlük kiçik sınaq ümumi elmi nəticə deyil, növbəti yerli qərar üçün ilkin məlumatdır. Bu qeydi öz arxivinizdə saxlayın və növbəti mövsümdə daha geniş müqayisə ilə tamamlayın.

Tez-tez verilən suallar

Bir sotdan neçə kiloqram pomidor çıxır?

Tək, universal rəqəm yoxdur. Sort, əkin müddəti, becərmə sistemi, bitki sayı və itki nisbəti birlikdə nəticəni müəyyən edir. Ən faydalı başlanğıc öz əvvəlki mövsümünüzün satılan kiloqramıdır. Bu məlumat yoxdursa, konservativ ssenari qurun və mövsüm ərzində faktiki rəqəmlərlə yeniləyin.

Daha çox şitil əksəm, daha çox qazanaram?

Həmişə yox. Bitki sayı artarkən hər bitkinin işıq və qulluq imkanları zəifləyə bilər. Əlavə şitilin yaratdığı gəliri onun su, işçilik və itki xərci ilə birlikdə hesablamaq lazımdır. Kiçik sınaq aparmadan bütün sahənin sıxlığını dəyişmək risklidir.

Gübrə almadan əvvəl ən vacib addım nədir?

Torpaq və lazım olduqda su analizini başa düşmək, əvvəlki tətbiqləri toplamaq və bitki mərhələsini müəyyənləşdirməkdir. Bir məhsulun başqa təsərrüfatda uğurlu olması sizin sahədə də eyni nəticəni verəcəyinə zəmanət deyil.

Növbəti addım

Əvvəl bir sotun planını, bitki sayını və alıcı meyarını yazın; sonra şitil, suvarma və qulluq ehtiyacını müəyyənləşdirin. Aqrobazarda elanlara baxarkən sort, partiya, yerləşmə və təchizat şərtlərini müqayisə edin. Suvarma qərarı üçün damcı suvarma bələdçisini, qidalanma mövzusu üçün gübrə seçimi məqaləsini oxuya bilərsiniz.

Mənbələr

University of Minnesota Extension — Growing tomatoes. Ümumi becərmə prinsipləri; yerli iqlim və dozalar köçürülməyib.
University of Minnesota Extension — Irrigation strategies for vegetables. Su rejimi və keyfiyyət əlaqəsi.
University of Minnesota Extension — Tomato leaf spot diseases. Gigiyena və yarpaq islanması ilə bağlı prinsiplər.

Hesab nümunələri Aqrobazar üçün hazırlanmış şərti ssenarilərdir; ölçülmüş təsərrüfat nəticələri deyil.