Fermer məhsulunu 1 AZN-ə satıb onun xərcini 0,70 AZN hesabladıqda 0,30 AZN qazandığını düşünə bilər. Ancaq 0,70 AZN yalnız toxum, gübrə və yığım xərcidirsə, daşınma, zay məhsul və öz əməyinin dəyəri kənarda qalıb. Belə hesab satış çoxaldıqca gəlirin niyə gözlənilən qədər artmadığını izah etmir. Maya dəyəri məhz bu görünməyən fərqləri üzə çıxarır.

Bu məqalə qiymət və xərc idarəetməsi üçün təhsil bələdçisidir, vergi uçotu standartı və fərdi investisiya məsləhəti deyil. Bütün AZN məbləğləri, həcm və marja nümunələri şərti hesab ssenariləridir. Real qərarda faktiki sənəd, müqavilə və mühasib qiymətləndirməsi əsas götürülməlidir. Məqsəd bir rəqəm əzbərlətmək yox, hesabın necə qurulduğunu başa salmaqdır.

Birinci sual: nəyin maya dəyərini hesablayırsınız?

Maya dəyəri konkret obyektə bağlanmalıdır: bir kiloqram pomidor, bir litr satılan süd, bir məhsul partiyası və ya bir hektarın istehsalı. Bunları qarışdırmaq müqayisəni pozur. Eyni zamanda dövrü müəyyənləşdirin: ay, yığım mövsümü və ya tam istehsal ili. Uzunmüddətli bağın ilk il xərcini həmin ilin az məhsuluna bölüb normal istehsal ili ilə müqayisə etmək düzgün nəticə verməyə bilər.

Kiçik təsərrüfatda bir məhsuldan başlayın. Onun bir partiyasına aid bütün xərcləri toplayın və sərhədi yazın: sahədən yığıma qədər, anbara qədər və ya alıcıya təhvilə qədər. Sonrakı hesablar eyni sərhəddən istifadə etsin. “Maya dəyəri 0,80 AZN-dir” deməkdənsə “alıcıya təhvilə qədər satılan kiloqram üzrə xərc 0,80 AZN-dir” daha dəqiqdir.

Pul çıxışı, xərc və investisiya fərqli anlayışlardır

Bu gün ödənilən hər məbləğ yalnız bu günün məhsuluna aid xərc deyil. Bir neçə il istifadə ediləcək avadanlığı bir məhsul partiyasına tam yazmaq həmin partiyanı süni şəkildə bahalaşdırır. Əksinə, öz avadanlığınızın köhnəlməsini heç saymamaq məhsulu ucuz göstərir. Planlama üçün sahibolma və əməliyyat xərcləri ayrıca qiymətləndirilir.[1]

Borcla alınan məhsulun pulu hələ ödənilməsə də, onun istifadə edilmiş hissəsi xərc yarada bilər. Kreditin əsas borc ödənişi ilə faiz xərci də eyni şey deyil. Bu məqalədə vergi və mühasibat qaydası təyin edilmir; sadəcə pul axını ilə iqtisadi nəticənin ayrı hesabatlarda görünməsinin vacibliyi vurğulanır. Konkret uçot üsulunu mühasiblə razılaşdırın.

Birbaşa xərcləri məhsula bağlayın

Toxum, şitil, yem, gübrə və konkret sahədə görülən iş birbaşa aid edilə bilirsə, həmin məhsulun kartına yazın. Hər alışın hamısı eyni dövrdə istifadə olunmaya bilər. Anbarda qalan hissəni istehsalda sərf edilmiş kimi göstərməyin. Başlanğıc stok, daxilolma, sərfiyyat və qalıq arasında sadə əlaqə qurun.

İşçilikdə də eyni qayda işləyir. Bir əməkdaş günün bir hissəsini pomidor, digərini xiyar sahəsində keçirirsə, bütün maaşı bir məhsula yazmaq müqayisəni dəyişər. Praktik başlanğıc iş saatlarının təxmini, amma ardıcıl qeydi ola bilər. Təxmini bölgü istifadə edilirsə, onu dəqiq ölçülmüş məlumat kimi təqdim etməyin və zamanla yaxşılaşdırın.

Ümumi xərci hansı əsasla bölüşdürün?

Mühafizə, idarəetmə, ümumi anbar və bəzi avadanlıq xərcləri bir neçə məhsula xidmət edir. Onları məhsul sayına bərabər bölmək həmişə məntiqli deyil. Sahə, istifadə saatı, anbar həcmi və ya başqa uyğun səbəb göstəricisi seçilə bilər. Bölgü qaydası xərcin yaranmasına mümkün qədər yaxın olmalıdır.[2]

Şərti olaraq ümumi suvarma avadanlığının dövr üzrə payı 600 AZN-dir. A məhsulu avadanlıq saatlarının 60 faizini istifadə edibsə, ona 360 AZN, B-yə 240 AZN ayırmaq bir üsuldur. Əgər su sərfi daha düzgün göstəricidirsə, bölgü onunla aparıla bilər. Əsas məsələ qaydanı yazmaq və nəticəyə uyğun dəyişib manipulyasiya etməməkdir.

Məhsul itkisi maya dəyərini necə artırır?

Xərc çox vaxt bütün yetişdirilən məhsula çəkilir, gəlir isə satılan hissədən əldə olunur. Buna görə satış yönümlü vahid xərc hesabında satıla bilən həcm mühümdür. Çıxdaş, keyfiyyət itkisi və satışdan əvvəl zədələnmə ayrıca izlənməlidir. Satılmamış, amma hələ yararlı stokla məhv olmuş məhsulu eyni “itki” sətrinə yazmayın.

Şərti partiyanın tam xərci 4000 AZN, yığılan məhsulu 5000 kq olsun. Hamısı satıla bilsə, vahid xərc 0,80 AZN/kq olar. 10 faiz yararsız çıxarsa, satıla bilən həcm 4500 kq və vahid xərc 0,8889 AZN/kq olur. Xərc dəyişmədən itki vahid maya dəyərini təxminən 11,1 faiz artırıb. Bu, itkinin qiymət qərarından ayrı saxlanmamalı olduğunu göstərir.

Addım-addım nümunə xərc kartı

Maddə	Şərti məbləğ
Şitil və digər birbaşa material	900 AZN
Gübrə və bitki mühafizəsi	650 AZN
Su və enerji	350 AZN
Birbaşa işçilik	800 AZN
Yığım və qablaşdırma	500 AZN
Daşınma və satış üzrə sabit məbləğlər	300 AZN
Torpaq və ümumi xərc payı	500 AZN
Tam xərc	4000 AZN

Bu nümunədə satış komissiyası yoxdur və bütün xərc 4500 kq satıla bilən məhsula aid edilir. Cədvəl dəyişən və sabit təsərrüfat elementlərini sadə məhsul kartında birləşdirir; son maliyyə uçotu formatı deyil. Real biznesinizdə xərci yaradan mexanizm fərqlidirsə sətrləri dəyişin. Qablaşdırmanın təkrar istifadə hissəsini bütöv bir partiyaya yazmaq kimi uyğunsuzluqlara diqqət edin.

İkinci keyfiyyət məhsulunu necə nəzərə alın?

Məhsulun hamısını çıxdaş saymaq düzgün olmaya bilər. Bir hissə qanuni və təhlükəsiz başqa istifadə üçün aşağı qiymətlə satılırsa, onun real gəliri ayrıca göstərilir. Zədələnmiş və qida təhlükəsizliyinə uyğun olmayan məhsulu satılacaq ikinci keyfiyyət kimi qəbul etmək olmaz. Uyğunluq peşəkar qaydalarla müəyyən edilir.

Şərti olaraq 4500 kq əsas məhsuldan əlavə 200 kq uyğun ikinci keyfiyyət məhsulu 0,25 AZN-ə satılır. Əlavə gəlir 50 AZN-dir. Əsas məhsula aid xərcin bu gəlirlə azaldılması bir idarəetmə modeli ola bilər, lakin seçilmiş bölgü açıq yazılmalıdır. Ümumi partiya hesabatında bütün gəlir və xərcləri ayrıca göstərmək qarışıqlığı azaldır.

Qiymət əlavəsi ilə mənfəət marjası eyni deyil

Maya dəyərinə 20 faiz əlavə etmək satışdan 20 faiz marja almaq demək deyil. Xərc 0,80 AZN-dirsə, 20 faiz əlavə ilə qiymət 0,96 AZN olar. Fərq 0,16 AZN, satışa nisbəti isə 0,16 / 0,96 = 16,67 faizdir. Bu iki anlayışın qarışması qiymət planında tez-tez səhv yaradır.

Satışdan 20 faiz marja hədəfi üçün, başqa qiymətə bağlı xərc yoxdursa, qiymət = maya dəyəri / (1 − 0,20) düsturundan istifadə edilir. Xərc 0,80 AZN olduqda nəticə 1 AZN-dir. Hədəf marja bazarın bu qiyməti qəbul edəcəyini göstərmir. Qiymət hesabı bazar tələbi və rəqabət ilə ayrıca yoxlanmalıdır.

Satış komissiyası varsa hesab dəyişir

Komissiya satış qiymətinin faizi ilə tutulursa, onu sabit xərc kimi təsadüfi məbləğlə yazmaq yetərli deyil. Şərti vahid xərc 0,80 AZN, satış komissiyası 5 faiz, hədəf marja 20 faizdirsə, qiymət 0,80 / (1 − 0,05 − 0,20) = 1,0667 AZN olar. Bu sadələşdirilmiş modeldə vergi və başqa qiymətə bağlı tutulma yoxdur.

İki rəqəmli qiymət seçəndə aşağı yuvarlaqlaşdırma hədəf marjanı azalda bilər. Qiymət 1,07 AZN kimi seçilərsə, hesabı yenidən yoxlayın. Burada vergi rejimi barədə fərziyyə irəli sürülmür; tətbiq olunan real vergi və müqavilə tutulmaları mühasiblə modelə daxil edilməlidir. Komissiya artıq xərc sətrində varsa onu düsturda ikinci dəfə saymayın.

Zərərsizlik həcmi nədir?

Satış qiyməti ilə vahid dəyişən xərc arasındakı fərq sabit xərcləri qarşılamağa xidmət edir. Şərti qiymət 1 AZN/kq, dəyişən xərc 0,60 AZN/kq və dövrün sabit xərci 2000 AZN-dirsə, zərərsizlik həcmi 2000 / 0,40 = 5000 kq-dır. Bu hesabda qiymət və vahid xərc həmin həcmdə sabit qəbul edilir.[2]

Reallıqda həcm artarkən əlavə işçi, anbar və ya texnika lazım ola bilər. Onda sabit xərc pilləli artır və əvvəlki hədd dəyişir. Məhsulun hamısının eyni qiymətdə satılması da əsaslandırılmalıdır. Zərərsizlik hesabını tək gələcək proqnoz yox, fərziyyələr dəyişəndə yenilənən alət kimi istifadə edin.

Endirim qərarını necə yoxlayın?

Şərti məhsulun vahid dəyişən xərci 0,70 AZN, satış qiyməti 1 AZN-dir. Vahid töhfə 0,30 AZN olur. Qiymət 0,90 AZN-ə düşdükdə töhfə 0,20 AZN qalır. Eyni ümumi töhfəni saxlamaq üçün əvvəlki həcmin 1,5 misli satılmalıdır. Yəni 10 faizlik qiymət endirimi bu nümunədə 50 faiz əlavə həcm tələb edir.

Əlavə həcm real deyilsə, endirim gəliri artıra, amma nəticəni zəiflədə bilər. Stokun xarab olma riski və artıq çəkilmiş xərc olduqda qısamüddətli qərarın məntiqi fərqli ola bilər. Buna baxmayaraq bir dəfəlik stok təmizləməsini bütün il üçün dayanıqlı qiymət modeli saymayın. Səbəbi və dövrü ayrıca qeyd edin.

Üç rəqəmi ay sonunda müqayisə edin

Plan maya dəyəri, faktiki maya dəyəri və faktiki çəkili satış qiyməti birlikdə görünməlidir. Xərc artımı materialın qiymətindən, daha çox istifadədən və ya az məhsuldan yarana bilər. Hər səbəbin həlli fərqlidir. Satış qiyməti yüksək olsa da, satılan həcm azaldıqda ümumi nəticə zəifləyə bilər.

Satış qiymətinin çəkili ortası ümumi satış gəliri / satılan həcmdir. Beş kiloqramın bahalı satışı ilə min kiloqramın ucuz satışını sadə qiymət ortalamasında bərabər saymaq olmaz. Məhsul qrupları çox fərqlidirsə, əvvəl ayrı hesablayın. Sonra ümumi təsərrüfat nəticəsinə keçin. Bu ardıcıllıq hansı məhsulun digərini maliyyələşdirdiyini görməyə imkan verir.

Sadə uçotla başlamaq mümkündür

İlk mərhələdə üç qeyd kifayət edə bilər: alınan material, istehsalda sərf olunan material və satılan məhsul. Tarix, məhsul kodu, miqdar, məbləğ və əlaqəli partiyanı yazın. Alınmış, lakin istifadə edilməmiş ehtiyatı ayrıca saxlayın. Həftə sonunda qeydləri bir-birinə bağlamaq ayın sonunda qəbz axtarmaqdan asandır.

Mürəkkəb proqram yalnız proses aydın olduqda fayda verir. Materialın hansı məhsula sərf edildiyi heç yerdə yazılmırsa, proqram onu özündən bilməyəcək. Əvvəl qaydanı və məsul şəxsi müəyyənləşdirin, sonra rəqəmsallaşdırın. Eyni xərci iki nəfərin yazmaması üçün sənəd nömrəsi və təkrar yoxlaması tətbiq edin.

Tez-tez verilən suallar

Öz əməyimə xərc yazmalıyam?

Faktiki pul çıxışını ayrıca, öz əməyinizin iqtisadi dəyərini ayrıca göstərin. Beləliklə həm kassadakı pul, həm də biznesin sizi hansı gəlirlə məşğul etdiyi görünür. İki göstəricini qarışdırmaq olmaz.

Bazar qiyməti maya dəyərindən aşağıdırsa nə etməliyəm?

Səbəbi xərc, məhsuldarlıq, itki və kanal üzrə ayırın. Qiyməti istədiyiniz kimi qaldıra bilməyə bilərsiniz. Müvəqqəti satış qərarı ilə növbəti istehsal dövrünün qərarı fərqlidir; alternativ məhsul və kanalın iqtisadiyyatı ayrıca yoxlanmalıdır.

Subsidiya maya dəyərini azaldırmı?

İdarəetmə hesabatında əvvəl tam xərci, sonra təsdiqlənmiş dəstəyin nəticəyə təsirini ayrıca göstərin. Bu, dəstək olmadan istehsalın vəziyyətini də görməyə imkan verir. Rəsmi uçot təsnifatı isə mühasiblə müəyyənləşdirilməlidir.

Növbəti addım

Bir məhsul və bir dövr seçib xərc kartını doldurun. Aqrobazarda təklifləri müqayisə edərkən təkcə alış qiymətini deyil, istifadə və itki xərcini də düşünün. Maya dəyərinin ümumi prinsipləri və maliyyə uçotu və büdcə planı bu hesablama bələdçisini tamamlayır.

Mənbələr

Iowa State — Estimating Farm Machinery Costs. Avadanlıq xərcinin metodoloji bölgüsü üçün əlavə oxu.
Penn State — Budgeting for Agricultural Decision Making. Büdcə və zərərsizlik metodologiyası.
Penn State — Growth Strategy: Pricing Strategies for Farm and Food Business. Xərc və qiymət qərarlarının əlaqəsi üçün əlavə oxu.

Formulların rəqəmli tətbiqləri və bütün qiymət ssenariləri redaksiya tərəfindən yaradılıb.