Rayonda məhsula verilən qiymətlə Bakıda eşidilən qiymət arasında fərq böyük görünə bilər. Fermer bu fərqi öz qazancı kimi düşündükdə daşınma, qablaşdırma, çəkidən tutulma və geri qaytarma xərcləri gözdən qaçır. Məhsul alıcıya çatana qədər həm pul, həm də keyfiyyət riski daşıyır. Ona görə qərarı “Bakı qiyməti yüksəkdir” cümləsi ilə deyil, bir reysin bütöv hesabı ilə vermək lazımdır.

Bu bələdçidə bütün qiymət, məsafə və həcm fərziyyələri şərti nümunədir. Onlar hazır nəqliyyat tarifi və ya bazar qiyməti deyil. Məqsəd fermerin daşıyıcıdan və alıcıdan hansı məlumatı toplamalı olduğunu göstərməkdir. Məhsulun təhlükəsiz saxlanma və daşınma tələbləri ayrıca peşəkar qaydalarla müəyyən edilir; bütün meyvə-tərəvəz üçün vahid temperatur və saxlanma müddəti təyin olunmur.

Əvvəl müqayisə nöqtəsini sabitləşdirin

İki kanalı eyni mərhələdən müqayisə edin. Yerli alıcı məhsulu sahədən özü götürürsə, onun qiyməti ilə Bakıda anbara təhvil qiymətini birbaşa tutuşdurmaq olmaz. Birində yükləmə və yol alıcının, digərində fermerin üzərindədir. Hər variantda fermerin gördüyü iş və daşıdığı risk ayrıca yazılmalıdır.

Müqayisə üçün faydalı göstərici eyni məhsul partiyasından satış və logistika xərclərindən sonra qalan məbləğdir. İstehsal xərci hər iki alternativdə eynidirsə, kanal qərarında əvvəl onu ayrıca saxlamaq olar. Lakin təsərrüfatın ümumi mənfəətini hesablayanda həmin xərc yenidən daxil edilməlidir. Kanal töhfəsi ilə bütün mənfəəti qarışdırmayın.

Bir reysin xərc xəritəsi

Reys xərci yalnız sürücüyə verilən pul deyil. Qablaşdırma, yükləmə, boşaltma, gözləmə, qəbul yeri haqqı, komissiya və geri dönən tara da ola bilər. Hər maddənin kimin öhdəsində olduğu yazılı aydınlaşmalıdır. Bəzi daşıyıcıların qiymətinə yanacaq və sürücü daxildir, bəzilərində əlavə şərtlər olur. Eyni xərci iki dəfə daxil etməmək vacibdir.

Daşıma iqtisadiyyatı üzrə nümunə modellər də qiymət, həcm və xidmət xərclərini birlikdə qiymətləndirməyi nəzərdə tutur.[1] Burada istifadə etdiyimiz AZN cədvəli yerli tarifdən çıxarılmayıb; fermerin öz təklifləri ilə dəyişəcəyi redaksiya nümunəsidir. Hesabda nəqliyyat xidməti bütöv reys kimi götürülür, ayrıca yanacaq əlavə edilmir.

1000 kiloqram məhsul üçün şərti ssenari

Maddə	Məbləğ və ya fərziyyə
Göndərilən məhsul	1000 kq
Ödənişə qəbul edilən pay	95%
Satılan həcm	950 kq
Alıcının qiyməti	1,20 AZN/kq
Daşıma xidməti	180 AZN
Qablaşdırma	70 AZN
Yükləmə və boşaltma	40 AZN
Qəbul yeri və gözləmə xərci	20 AZN
Reys xərci cəmi	310 AZN

Bu fərziyyədə satış gəliri 950 × 1,20 = 1140 AZN-dir. Reys xərci çıxıldıqdan sonra 830 AZN qalır. Məhsulun istehsal xərci buradan hələ çıxılmayıb. Qəbul edilməyən 50 kiloqramın əlavə utilizasiya və ya geri daşıma xərci varsa, onu da modelə daxil etmək lazımdır. Sadə nümunədə həmin əlavə xərc sıfır qəbul edilib.

Yerli satışla eyni partiya üzrə müqayisə

Yerli alıcı 1000 kiloqramı sahədən 0,85 AZN/kq ilə götürür və fermerə əlavə satış xərci yaratmırsa, nəticə 850 AZN-dir. Bakı ssenarisində 830 AZN qalır. Beləliklə yüksək nominal qiymətə baxmayaraq uzaq satış 20 AZN zəif nəticə verib. Bu nəticə ümumi bazar hökmü deyil, seçilmiş fərziyyələrin nəticəsidir.

Əgər yerli satışda da yükləmə və tara xərci varsa, 850 AZN-dən çıxılmalıdır. Eyni şəkildə Bakı alıcısı qablaşdırmanı ödəyirsə, 310 AZN yenilənməlidir. Düzgün müqayisə üçün hər iki variantın xərc sərhədi eyni olmalıdır. Hesabı dəyişən dəqiq şərt aydın görünməlidir.

Bakıda hansı minimum qiymət lazımdır?

Yerli satışdan qalan məbləğ 850 AZN, uzaq satış xərci 310 AZN və qəbul edilən çəki 950 kq olduqda bərabərlik qiyməti (850 + 310) / 950 = təxminən 1,2211 AZN/kq-dır. İki qəpik rəqəmlə təklif verilirsə, 1,22 AZN bu həddi azca keçmir; ən azı 1,23 AZN səviyyəsi həmin sadə müqayisədə bərabərlikdən yuxarıdır.

Bu hələ risk və əlavə idarəetmə üçün qazanc payı deyil. Daha uzun ödəniş müddəti, keyfiyyət mübahisəsi və alıcı konsentrasiyası varsa, fermer əlavə marja istəyəcək. Məbləği təxminən yuvarlaqlaşdırarkən aşağı deyil, qərarın riskinə uyğun istiqamətdə yuvarlaqlaşdırın. Hesabın dəqiqliyi danışıqlarda hansı həddən aşağı düşməməli olduğunuzu göstərir.

Avtomobili doldurmaq həmişə sərfəlidirmi?

Reysin müəyyən sabit xərcləri daha çox kiloqrama bölündükdə vahid xərc azala bilər. Amma avtomobilin yük və həcm limitlərini aşmaq olmaz. Qablaşdırma məhsulun çəkisindən əvvəl yeri doldura bilər. Təhlükəsiz yükləmə, hava dövranı və zədələnmənin qarşısının alınması sırf maksimal kiloqram hədəfindən üstün tutulmalıdır.

Məhsulu bir neçə gün yığıb avtomobilin dolmasını gözləmək də keyfiyyət riski yarada bilər. Daha az reyslə qənaət edilən pul gözləmə itkisini ödəməyə bilər. Buna görə reys ölçüsü ilə yığım qrafiki birlikdə qurulmalıdır. Ən yaxşı doluluq bütün məhsullar və bütün mövsümlər üçün eyni deyil.

Qablaşdırma ucuz xərc yox, itki qərarıdır

Ucuz qutu bəzən yolda əzilməyə və alıcının qəbulundan imtinaya səbəb ola bilər. Bahalı qutu isə geri alınmırsa, hər satışda yenidən xərc yaradır. Birdəfəlik və dövriyyəli tara modellərini ayrıca hesablayın. Dövriyyəli tarada depozit, qaytarma, itən qutu və yuma işi nəzərə alınmalıdır.

Şərti olaraq daha uyğun qablaşdırma reysə 30 AZN əlavə edir və qəbul edilən məhsulu 25 kq artırırsa, 1,20 AZN qiymətdə əlavə gəlir də 30 AZN olar. Bu halda yalnız həmin iki maddə üzrə pul nəticəsi bərabərdir. Digər üstünlüklər və xərclər ayrıca qiymətləndirilməlidir. Hesab qablaşdırma seçiminin keyfiyyət göstəricisi ilə bağlanmasını göstərir, faktiki performans vədi deyil.

Qəbul meyarını yola çıxmazdan əvvəl yazın

Alıcı ilə məhsul tipi, ölçü, keyfiyyət qrupu, qablaşdırma, netto çəki və qəbul saatını dəqiqləşdirin. “Yaxşı məhsul olsun” kimi ifadə mübahisədə ölçülə bilən meyar vermir. Qəbul nümunəsi və foto faydalı ola bilər, amma foto bütün partiyanın keyfiyyətini sübut etmir. Partiyanın eynicinsliliyi ayrıca qorunmalıdır.

Tərəzinin harada aparılacağı, tara çəkisinin necə çıxılacağı və imtina zamanı məhsulun nə olacağı aydın olsun. Əgər qiymət qəbulda dəyişə bilərsə, dəyişmə səbəbini və hesab üsulunu əvvəlcədən razılaşdırın. Bu məqalə hazır hüquqi müqavilə deyil; mühüm öhdəlikləri hüquqşünasla rəsmiləşdirmək məqsədəuyğundur.

Ödəniş və etibar riski

Yüksək qiymət və uzun ödəniş müddəti hər zaman daha yaxşı təklif deyil. Yeni alıcı ilə əvvəl kiçik, idarə edilə bilən partiya yoxlamaq münasibətin praktik keyfiyyətini görməyə kömək edə bilər. Bu, borcun ödənəcəyinə zəmanət vermir. Qarşı tərəfin kimliyi, əlaqə və razılaşdırılmış ödəniş qaydası yoxlanmalıdır.

Faktiki ödəniş tarixini hər reysə bağlayın. Satış gəliri hesabda yazılsa da, pul daxil olmayıbsa, növbəti reys üçün dövriyyə vəsaiti çatmaya bilər. Eyni alıcıda yığılan borcu ümumi satışdan ayrıca izləyin. Ən çox satan kanal ilə ən tez pul qaytaran kanal fərqli ola bilər.

Daşıyıcı ilə razılaşdırılacaq suallar

Maşının kuzovu və təmizliyi məhsula uyğundurmu? Soyutma tələb olunursa sistem və əməliyyat qaydası necə təmin edilir? Yükləmə saatı, çatma pəncərəsi və gözləmə qiyməti nədir? Yol uzandıqda kim məlumat verir? Bunlar sadəcə xidmət rahatlığı deyil, məhsul keyfiyyətini qorumaq üçün əməliyyat suallarıdır.

Yükün təhlükəsiz bərkidilməsi və məhsulla uyğun olmayan mallardan ayrılması təmin edilməlidir. Sürücüyə məhsulun xüsusiyyətləri barədə məlumat verin, amma onun yerinə texniki saxlama norması uydurmayın. Məhsulun tələb etdiyi şərait peşəkar qaydadan götürülməlidir. Qablaşdırmanın üzərinə yükləmə ardıcıllığı və partiya kodu əlavə etmək izləməni asanlaşdırır.

İlk üç reysdə nə ölçün?

Birinci reysdən sonra yalnız “satıldı” qeydi kifayət deyil. Yüklənən çəki, qəbul edilən çəki, yekun qiymət, bütün xərclər və pulun daxilolma tarixi lazımdır. İkinci və üçüncü reysdə eyni ölçüləri saxlayın. Reyslərin şəraiti fərqlidirsə, fərqi qeyd edin; bir uğurlu reysi bütün mövsümə tətbiq etməyin.

Ölçü	Hesab
Qəbul faizi	Qəbul edilən kq / göndərilən kq
Logistika vahid xərci	Reys xərci / qəbul edilən kq
Kanal töhfəsi	Satış gəliri − kanal xərcləri
Orta xalis qiymət	Kanal töhfəsi / göndərilən kq
Ödəniş gecikməsi	Razılaşdırılan və faktiki tarix fərqi

Bu cədvəllə hansı problemin prioritet olduğunu görmək olar. Qəbul faizi aşağıdırsa qablaşdırma və keyfiyyətə, vahid xərc yüksəkdirsə reys və doluluğa, ödəniş gecikirsə alıcı şərtlərinə baxın. Eyni anda bütün sistemi dəyişmək əvəzinə əsas itkini yaradan səbəbi seçin. Nəticəni növbəti uyğun reyslə müqayisə edin.

İki alıcı təklifini eyni cədvəldə tutuşdurun

Bir alıcı yüksək qiymət təklif edib taranı fermerdən tələb edə, digəri daha aşağı qiymət verib məhsulu özü götürə bilər. Təklifin yanında qəbul edilən keyfiyyət, minimum həcm, tara sahibi, ödəniş müddəti və imtina qaydasını yazın. Qiymətin hansı mərhələyə aid olduğunu göstərməyən cədvəl düzgün seçim verməyəcək. Eyni məhsul partiyasına görə nəticəni ayrıca hesablayın.

Yeni alıcını sınayanda birinci reys üçün gözlənilən nəticəni əvvəlcədən qeyd edin. Sonra faktiki qəbul və ödənişlə müqayisə edin. Fərqin səbəbi məhsulun keyfiyyəti, daşıma, anlaşılmayan şərt və ya qiymət dəyişikliyi ola bilər. Hər səbəb üzrə konkret düzəliş seçin. Birinci reysdəki problemi həll etmədən həcmi kəskin artırmaq həmin problemi də böyüdə bilər.

Öz vaxtınızı da nəzərə alın. Reysin təşkili, alıcı ilə əlaqə, qəbulda iştirak və pulun izlənməsi fermerin başqa işlərindən vaxt alır. Bu əmək pulla ödənməsə də, iqtisadi müqayisədə görünməlidir. Eyni həcmdə daha az nəzarət tələb edən etibarlı kanal bəzən yüksək qiymətli, amma mürəkkəb kanaldan daha uyğun olur. Hansı kompromisin qəbul ediləcəyi təsərrüfatın resursundan asılıdır.

Qərar verəndə yalnız ən yaxşı ssenarini deyil, qəbul faizi bir qədər azalsa və reysdə əlavə gözləmə yaransa nəticənin necə dəyişəcəyini yoxlayın. Bu kiçik həssaslıq hesabı qiymət fərqinin real riskə kifayət edib-etmədiyini göstərər.

Tez-tez verilən suallar

Daşıma xərcini kiloqrama, yoxsa reysə görə hesablayım?

Hər ikisi lazımdır. Reys məbləği pul çıxışını, qəbul edilən kiloqrama düşən xərc isə müqayisəni göstərir. Bölən kimi həmişə göndərilən çəkini götürsəniz, yol və qəbul itkisi vahid xərci olduğundan aşağı göstərə bilər.

Bir neçə fermerlə birləşib göndərmək yaxşıdır?

Xərci bölüşdürə bilər, amma partiya, keyfiyyət və ödəniş bölgüsü əvvəl razılaşdırılmalıdır. Kimin məhsulunda itki yarandığını bilmədən bütün itkinin bərabər bölünməsi mübahisə yarada bilər. Partiyaları izlənə bilən saxlayın.

Uzaq bazarı nə vaxt sınamaq olar?

Qəbul və ödəniş şərtləri aydın, nəqliyyat uyğun və zəif ssenari dözüləndirsə, kiçik pilot partiya məlumat verə bilər. Yalnız eşidilən yüksək qiymətə görə bütün məhsulu göndərmək əsaslı sınaq deyil.

Növbəti addım

Aqrobazarda elan yerləşdirərkən məhsulun yeri, həcmi və çatdırılma imkanını açıq yazın. Yerli bazar və rayonüstü satış ilə qablaşdırma bələdçisini bu hesabın davamı kimi oxuya bilərsiniz. Alıcını tapdıqdan sonra reys hesabını konkret təkliflərlə yeniləyin.

Mənbələr

Penn State Extension — The Economics of a Transport and/or Delivery Business. Daşıma xidmətinin iqtisadi qiymətləndirməsi üçün əlavə oxu.
Penn State Extension — Budgeting for Agricultural Decision Making. Kanal və xərc müqayisəsinin ümumi metodoloji fonu.

Bütün reys hesabları və praktik cədvəllər Aqrobazar üçün yaradılmış şərti redaksiya nümunələridir.